Bibliotheek, blijf meebewegen!

De hautaine houding van de krant
Voordat ik mij stortte op de wereld van de bibliotheek, werkte ik ruim vier jaar voor een regionaal dagblad als journalist. En begrijp me niet verkeerd, ik had het er naar mijn zin en kreeg er de kans om leuke dingen te doen. Toen ik er kwam werken ging het echter al lange tijd bergafwaarts in de krantenwereld. Abonnee-aantallen daalden in recordtempo en daar bovenop kelderden de advertentie-inkomsten. Ontlezing en de digitalisering van de samenleving werden steevast als belangrijkste oorzaken genoemd voor de teloorgang van deze eens zo stabiele sector. Met beide argumenten ben ik het principieel oneens. Ik geloof er helemaal niks van dat wij anno 2010 minder zijn gaan lezen dan pakweg tien jaar geleden. Sterker nog, in mijn optiek is de informatiebehoeftenog nooit zo sterk geweest als nu. En juist dat komt door het tweede argument: de digitalisering van onze maatschappij. Informatie is 24 uur per dag, 7 dagen per week overal beschikbaar. En heel belangrijk: in de meeste gevallen hoef je er nog niet voor te betalen ook. Waar de krant in mijn ogen de mist in is gegaan is het onvermogen om mee te bewegen met deze ontwikkeling. Men is veel te lang in de ontkenningsfase blijven steken en men heeft een grote fout begaan door nieuwe media te betitelen als irrelevant, onbetrouwbaar en amateuristisch. Laatst bekeek ik wederom eens dit beroemde filmpje op GeenStijl waarin Fransisco van Jole de houding van de oude media jegens nieuwe media weer eens perfect verwoordde ‘Tja, bloggers over vijf jaar heeft niemand het er meer over’, aldus Van Jole. De herkenbaarheidsfactor bij mij was enorm. Precies deze hautaine houding richting nieuwe media is wat mij betreft de doodsteek voor het dagblad. Het wordt simpelweg niet meer geaccepteerd. Het is een minachting van je lezerspubliek. Dit publiek is tegenwoordig mondiger dan ooit tevoren en heeft daarbij een platform gekregen om haar mening te verkondigen. De reactie van hoogleraar Mark Deuze in het filmpje op de vraag ‘Waarom is nieuwe media beter dan oude media?’ slaat de spijker op z’n kop: ‘Nieuwe media is democratischer omdat meer mensen kunnen deelnemen aan het creatieve proces, meer mensen kunnen eigen media maken en meer mensen kunnen terugpraten en met elkaar in dialoog gaan. En dat is waar media in wezen over gaat.’

De bibliotheek en vernieuwingsdrang
Flash forward naar nu: inmiddels werk ik alweer enkele jaren in de bibliotheeksector in Overijssel. Ook deze sector heeft het zwaar en wederom worden ontlezing en digitale ontwikkelingen als grote boosdoeners gezien. Het grote verschil echter met de krant waar ik werkte, is dat deze sector wel bereid (of genoodzaakt) is om mee te bewegen. In Overijssel is het project Biebsearch hiervan een prachtig voorbeeld. Uitgangspunt is: als jongeren niet langer naar de bibliotheek komen, dan gaan wij als bibliotheek naar die plek toe waar jongeren het meest vertoeven: hun (digitale) schoolomgeving. Producten van de bibliotheek worden rechtstreeks ondergebracht in de digitale leeromgeving van de school waardoor het schoolmateriaal wordt verrijkt met informatie van de bibliotheek. Een mooie mashup tussen onderwijs en bibliotheek, twee grootmachten op het gebied van informatie en mediawijsheid. Daarnaast ontwikkelt de bibliotheek samen met de scholen speciale zoekmachines die relevante informatie voor de leerling ontsluiten. In de Volkskrant verscheen hierover een mooi artikel onder de noemer: ‘Redding voor leerling die verdrinkt in Google’. Tenslotte maken trainingen mediawijsheid onderdeel uit van Biebsearch, dat zich inmiddels als een olievlek verspreidt over het land.
Nieuwe media staat in bibliotheekland duidelijk op de kaart. In het gehele land worden initiatieven ontplooid, variërend van bibliotheekblogs, kennisnetwerken, wiki’s, rss-feeds, etcetera. Het is nog zoeken naar het ei van Columbus maar ik ben overtuigd van de innovatiekracht die in deze wereld aanwezig is. De kracht van de bibliotheek is in mijn ogen haar vermogen om informatie te ontsluiten en duiden. De bibliotheek is een informatieprofessional pur sang en kan als geen ander mensen door het oerwoud van onze huidige informatiemaatschappij leiden. Een prachtig voorbeeld hiervan is de samenwerking die de bibliotheek aangaat met Wikimedia om de kwaliteit en het gebruik van Wikipedia te bevorderen. Dergelijke projecten stemmen mij hoopvol.

Het winkelconcept
Natuurlijk blijf de grootste tak van sport voor de huidige bibliotheek het uitlenen van boeken en het trekken van zo veel mogelijk bezoekers. In Overijssel heeft men hiervoor het roer drastisch omgegooid en heeft men het winkelconcept omarmd. Ook hierbij is het uitgangspunt simpel: de populaire, actuele titels treffen mensen voortaan in grote getale aan op de planken van de bibliotheek. Voor de minder courante titels kunnen bibliotheekleden putten uit de gezamenlijke Overijsselse bibliotheekcollectie. Via internet kunnen deze boeken thuis besteld worden waarna men ze kan ophalen in de bibliotheek. Hierdoor onstaat er fysiek ruimte in de bibliotheken waardoor de inrichting en presentatie van de materialen een ontzettende boost krijgt: frontale presentatie en spannende displays sieren voortaan het interieur van de bibliotheek waardoor de vergelijking met een moderne boekhandel niet van de lucht is. Het concept blijkt enorm aan te slaan (grote stijging van het aantal uitleningen en bezoekersaantallen) en geniet inmiddels voorzichtig navolging in de rest van het land.

Omarm e-books!
Hoewel ik overtuigd ben van de kracht van dit winkelconcept, gaat het mij persoonlijk nog niet ver genoeg. Willen we de boot niet missen, dan zullen we in sneltreinvaart e-books en e-readers moeten omarmen. Het digitale lezen verovert de wereld in sneltreinvaart. In Amerika is men al om en werden er ter illustratie in de kerstdagen al meer boeken digitaal verkocht dan hun papieren broertjes. In Nederland verkocht Bol.com in enkele maanden maar liefst 14.000 e-readers en ruim 60.000 e-books. De verwachting is dat deze aantallen de komende jaren exponentieel gaan stijgen. Tijdens de Frankfurter Buchmesse in 2008 voorspelden de aanwezigen al dat in 2018 meer digitale content verkocht zal worden dan papieren druk. Een voorspelling die in mijn ogen – zeker door de stormachtige ontwikkelingen met betrekking tot smartphones met e-readerfuncies en de I-pad (en de verwachte spin-offs hiervan) aan de voorzichtige kant is.

Kans of bedreiging? Kans!
Vaak wordt geopperd dat de ontwikkelingen rondom e-books een bedreiging zouden zijn voor de bibliotheek. Natuurlijk is hier wel iets voor te zeggen. Het wordt voor schrijvers mogelijk om zelf kopij aan te bieden en ook uitgevers kunnen rechtstreeks zonder tussenkomst van de boekhandel de klant bereiken. Daarnaast overheerst nog de angst voor het downloaden van digitale boeken. Allemaal begrijpelijke argumenten. Dat neemt wat mij betreft niet weg dat de bibliotheek een belangrijk maatschappelijk functie heeft: ervoor zorgen dat iedereen – van welke sociale achtergrond dan ook – vrije toegang heeft tot kennis, informatie en cultuur (zie de tekst van het Unesco-manifest). Kortom, de bibliotheek zou er goed aan doen alles op alles te zetten om deze functie ook in het digitale tijdperk te kunnen vervullen. We kunnen als bibliotheek niet achterblijven bij deze ontwikkelingen maar moeten vaart maken en met een goed uitleenmodel op de proppen komen. We moeten uitgevers er van blijven overtuigen dat de bibliotheek met haar miljoenen leden een gouden afzetmarkt vormt. Ook op digitaal gebied. Maar belangrijker, we moeten bibliotheekleden de kans en de mogelijkheid blijven bieden om boeken gratis, of tegen een kleine vergoeding te lenen. Net zoals nu met papieren uitgaven gebeurt, kunnen boekhandel en bibliotheek prima naast elkaar bestaan. Kun je e-books niet betalen, dan moet de bibliotheek een uitkomst bieden. Een gouden kans, waarvan ik oprecht hoop dat we deze als bibliotheeksector gaan pakken. In Enschede is de eerste stap in Overijssel reeds gezet. Hulde hiervoor. Laten er meer volgen!